Logo Kultura Paryska 30 marca 2017
LUDZIE
Józef Czapski

LATA NAJWAŻNIEJSZE

1896  3 kwietnia w Pradze przychodzi na świat Józef Czapski - syn Jerzego i Józefy z Thunów. Pierwsze lata życia spędza w Przyłukach,  rodzinnym majątku nieopodal Mińska.
1915  Rozpoczyna studia prawnicze na Uniwersytecie Petersburskim.
1917  W Korpusie Paziów. Zaciąga się do 1. Pułku Ułanów Krechowieckich.
1918  Występuje z wojska. Deklaruje wobec władz wojskowych gotowość służby bez broni w ręku. Otrzymuje misję odszukania oficerów polskich z 1. Pułku Ułanów Krechowieckich i ustala, że jeńcy zostali rozstrzelani.
1919/1920 Służy w pociągu pancernym „Śmiały”. Bierze udział w wyprawie kijowskiej. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, zostaje podporucznikiem. Zapisuje się do ASP w Krakowie.
1923 Wraz z kolegami zakłada grupę malarską kapistów.
1924 Wyjeżdża z kapistami do Paryża.
1926 Poznaje m.in. André Malraux, François Mauriaca i  Jacques’a Maritaina.
1930 Wystawia wraz z kapistami w Galerie Zak w Paryżu. Podróżuje po Hiszpanii.
1931 Wystawy kapistów w Galerie Moss w Genewie i w Warszawie - w Polskim Klubie Artystycznym ,,Polonia”.
1932 Wystawa w Galerie Vignon w Paryżu. Powrót do Polski.
1933 Pracuje nad nigdy niewydaną książką o Rozanowie.
1935  W Paryżu pisze książkę o Józefie Pankiewiczu. Poznaje Czesława Miłosza. Bierze udział w wystawie „Salon 35” w Poznaniu.
1936 Wystawa rysunku w ZZPAP w Warszawie. Ukazuje się książka „Józef Pankiewicz. Życie i dzieło".
1938 Wystawy: indywidualna w IPS-ie, prezentuje prace we Lwowie, Warszawie, Krakowie i w polskim pawilonie na Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Pittsburgu.
1939 Zmobilizowany jedzie do Krakowa, do 8. Pułku Ułanów. 27 września zostaje wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną i internowany w Starobielsku.
1940  Opuszcza Starobielsk i poprzez przejściowy obóz Pawliszczew Bor trafia do Griazowca.
1941  Po podpisaniu układu Sikorski-Majski zostaje zwolniony z obozu i wstępuje do Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS. Jest kierownikiem biura poszukiwań zaginionych w Rosji oficerów i żołnierzy.
1942  Składa memoriał o zaginionych. Zostaje szefem Wydziału Propagandy i Informacji przy Sztabie Armii Polskiej. Jako jeden z ostatnich opuszcza Związek Sowiecki i dociera do Meschedu w Iranie. Zaczyna pisać „Na nieludzkiej ziemi”.
1942/1943   Przemierza szlak wojenny - od Iraku przez Palestynę i Egipt do Włoch.
1944   Kampania włoska. Zostaje majorem i szefem Wydziału Propagandy i Kultury. Nakładem Biblioteki Orła Białego uzkazują się „Wspomnienia starobielskie”.
1945/1947  Kieruje paryską placówką 2. Korpusu.
1947  W czerwcu ukazuje się w Rzymie pierwszy numer „Kultury”. Zamieszcza w nim szkic napisany po śmierci Pierre’a Bonnarda. Zamieszkuje wraz z siostrą Marią i przybyłym z Włoch zespołem „Kultury” w Maisons-Laffitte, w domu przy Avenue Corneille.
1948 Zostaje zdemobilizowany w Calais.
1949 Instytut Literacki wydaje książkę „Na nieludzkiej ziemi”. Ukazuje się też jej wersja francuska w przekładzie Marii Adeli Bohomolec i autora.
1950  Podróż do Ameryki z serią odczytów – jest to kwesta na rzecz „Kultury”. W czerwcu wraz z Jerzym Giedroyciem uczestniczy w spotkaniu założycielskim Kongresu Wolności Kultury w Berlinie.
1951  Pierwsza powojenna wystawa w Galerie Motte w Genewie.
1952  Wystawy w Paryżu, w Galerie Bénézit i w Grabowski Gallery w Londynie.
1954  Wraz z zespołem „Kultury” przenosi się do domu przy Avenue Poissy w Maisons-Laffitte. Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1955  Wystawa w brukselskim Palais des Beaux-Arts. Podróż do Ameryki Południowej, spotyka się z Witoldem Gombrowiczem. Wystawa w Rio de Janeiro.
1956  Wystawy w Amiens i w Grabowski Gallery w Londynie.
1957  Wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu i w TPSP w Krakowie.
1960  Nakładem Instytutu Literackiego ukazuje się „Oko” – zbiór esejów o sztuce. Wystawa w Grabowski Gallery w Londynie.
1961 Wystawy w Sagittarius Gallery w Nowym Jorku i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1962  Wystawa w Toronto.
1964  Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Bénézit w Paryżu.
1965  Spotkanie z Anną Achmatową w Paryżu. Nagroda Fundacji im. A. Jurzykowskiego.
1966  Po raz pierwszy (w „Kulturze”) publikuje „Wyrwane strony” z prowadzonego od czasów internowania w Starobielsku dziennika. Wystawy w Galerie Desbrière w Paryżu i w Galerie Motte w Genewie.
1967  Wystawa w Galerie Desbrière w Paryżu.
1968  Wystawa w Grabowski Gallery w Londynie.
1969  W Londynie ukazuje się rozszerzone wydanie „Na nieludzkiej ziemi”.
1970  Wystawy w Grabowski Gallery w Londynie i w Galerie Desbrière w Paryżu.
1971  Wystawa retrospektywna w Galerie Motte w Genewie.
1972  Nagroda Literacka Fundacji Godlewskich w Zurychu. Wystawa w Galerie Motte w Paryżu.
1974  W Lozannie wychodzi monografia Czapskiego, pióra Murielle Werner-Gagnebin, „Czapski, la main et l’espace”. Wystawy w Galerie Lambert w Paryżu i w Grabowski Gallery w Londynie. 15 listopada wraz z Jerzym Giedroyciem spotyka się w Zurychu z Aleksandrem Sołżenicynem.
1975  Wystawa w Librairie-Galerie Galaxie w Paryżu.
1976  Wystawa w Galerie Plexus Barbary i Richarda Aeschlimannów w Chexbres.
1977  Wystawy w Galerie Dédale w Genewie i w Librairie-Galerie Galaxie w Paryżu.
1978  Wystawa w Galerie Briance w Paryżu. Nakładem NOWej wychodzą w Polsce „Wspomnienia starobielskie”.
1981  Umiera Maria Czapska. Instytut Literacki wydaje tom szkiców „Tumult i widma”. Wystawa w Galerie Briance w Paryżu.
1983  Nakładem wydawnictwa Znak wychodzi zbiór esejów Czapskiego „Patrząc”, w wyborze i z posłowiem Joanny Pollakówny.
1985  Uczestniczy z dziesięcioma obrazami w paryskim Biennale.
1986 Krakowska Oficyna Literacka wydaje „Dzienniki, wspomnienia, relacje”  w opracowaniu Joanny Pollakówny i Piotra Kłoczowskiego. Wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie.
1990  Pierwsze w Polsce oficjalne wydanie „Na nieludzkiej ziemi” (Czytelnik). Wystawa w Muzeum Archidiecezjalnym w Warszawie. Wystawa w Galerii BWA w Nowym Sączu. Wystawa w galerii Kordegarda.Wielka retrospektywna wystawa w Musée Jenisch w Vevey w Szwajcarii. Znak wydaje tom esejów i szkiców „Czytając” w wyborze i opracowaniu Jana Zielińskiego.
1991  Wystawa „Dziennik Józefa Czapskiego” w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
1992  Wystawa „Józef Czapski. Malarstwo ze zbiorów szwajcarskich”, Muzea Narodowe w Krakowie, Poznaniu,  Warszawie. Nominacja na Honorowego Profesora ASP w Krakowie.
1993 12 stycznia umiera w Maisons-Laffitte. Zostaje pochowany na cmentarzu w Mesnil-le-Roi.

Na podstawie m.in. opracowania Joanny Pollakówny i Piotra Kłoczowskiego

 

 

Józef Czapski
Biografia
ur. 3 kwietnia 1896 w Pradze zm. 12 stycznia 1993 w Maisons-Laffitte
Pseudonimy: Marek Sienny, J. Cz.

Malarz, krytyk, eseista, znawca sztuki oraz oficer Wojska Polskiego. Jeden z najbliższych współpracowników „Kultury”. Na chrzcie nadano mu imiona Józef Maria Emeryk Franciszek Ignacy, pochodził z hrabiowskiej rodziny Hutten-Czapskich. Był synem Jerzego Czapskiego i Józefy z domu Thun-Hohenstein.

Młodość
Pierwsze lata życia spędził wraz z licznym rodzeństwem w dworze w Przyłukach (na terenie dzisiejszej Białorusi), następnie uczył się w petersburskim XII gimnazjum i studiował prawo na tamtejszym uniwersytecie. Podczas pierwszej wojny światowej dołączył do 1. Pułku Ułanów Krechowieckich, z którego jednak odszedł ze względu na swe pacyfistyczne przekonania. Podjął się natomiast ustalenia losów swoich towarzyszy z pułku, których ostatni raz widziano w Piotrogrodzie – przybywszy na miejsce, dowiedział się, że zostali oni rozstrzelani. Wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, podczas której dowodził niewielkim oddziałem.
Kapista
Po wojnie rozpoczął studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie działał w pracowni Józefa Pankiewicza. Wraz z kolegami w 1923 r. założył Komitet Paryski (jego członków zwano kapistami). Komitet zajmował się szukaniem wsparcia materialnego dla chętnych na wyjazd do Paryża – ówczesnej stolicy sztuki. Lubił później mawiać, że pojechał tam z pieniędzmi na sześć miesięcy, a został sześć lat. Zadomowił się we Francji, poznał wielu tamtejszych intelektualistów, ponieważ najlepiej ze wszystkich kapistów mówił po francusku.
Z Paryża wrócił do Warszawy, gdzie brał udział w krajowym życiu kulturalnym – malował i pisał zarówno teksty teoretyczne, jak i omówienia wystaw i książek.

Na nieludzkiej ziemi
27 września 1939 r. został wzięty do niewoli sowieckiej. Trafił do obozu w Starobielsku, skąd w związku z chorobą przeniesiono go do Pawliszczewa Boru, a stamtąd do Griazowca. Dzięki temu splotowi przypadków był jednym z 450 polskich oficerów, którym udało się przeżyć pobyt w obozie dla oficerów w Starobielsku. 
W 1942 r. w ramach amnestii został zwolniony i mógł wstąpić do Armii Andersa, gdzie stanął przed podobnym zadaniem jak w 1918 r. – miał odnaleźć swoich towarzyszy z obozów jenieckich. O tych właśnie poszukiwaniach i próbie odpowiedzi na pytanie, jakie były losy polskich żołnierzy, opowiada książka Czapskiego „Na nieludzkiej ziemi” wydana przez Instytut Literacki w 1949 r. 

Kiedy stało się jasne, że Czapskiemu nie uda się dowiedzieć, co dokładnie stało się z polskimi oficerami, został przez Andersa mianowany szefem Wydziału Propagandy i Informacji.

Od pierwszego numeru
Dzięki tej pracy doszło do jego pierwszego spotkania z Jerzym Giedroyciem, który po przeniesieniu z Brygady Karpackiej został podwładnym Czapskiego. Malarz był jednym z najważniejszych przyjaciół Redaktora, a jednocześnie jego istotna rola w Armii Andersa pozwoliła mu wspomóc w początkowym okresie działalności Instytut Literacki. W Paryżu, gdzie Czapski był odpowiedzialny za placówkę Drugiego Korpusu i Ministerstwa Informacji, umożliwił zespołowi „Kultury” wydawanie czasopisma, zezwalając im na zajęcie magazynu w Maisons-Laffitte. 

Współpracował z czasopismem od pierwszego numeru, przez długi czas stanowiąc jedną z najcenniejszych podpór redakcji. Znał się nie tylko na malarstwie, ale i na literaturze, był żywo zainteresowany bieżącym życiem kulturalnym i tym tematom poświęcał swoje teksty. Od drugiego numeru „Kultury” rozpoczął publikację fragmentów swoich wspomnień z sowieckich obozów jenieckich zatytułowanych „Na nieludzkiej ziemi”.


Wielki jałmużnik

Dwa razy uratował sytuację finansową Instytutu Literackiego – w 1949 i 1955 r. Za pierwszym razem Czapski udał się jako „wielki jałmużnik” w podróż po Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, gdzie wygłaszał odczyty o Katyniu i kwestował na rzecz „Kultury”. Swoje refleksje z tej podróży spisał w cyklu „Notatki amerykańskie”. Drugą wyprawę odbył do Ameryki Południowej, gdzie namawiał tamtejszą Polonię do zwiększenia liczby prenumerat. Dzięki skuteczności tej akcji Instytut był w stanie przenieść się do nowej, własnej siedziby.

Pisarz i przyjaciel
W „Kulturze” publikował swoje eseje, w ramach Biblioteki „Kultury” ukazał się zbiór jego esejów o malarstwie „Oko” i ponowne wydanie „Na nieludzkiej ziemi”, a także trzytomowy zbiór jego najlepszych publikacji „Tumult i widma”. 

W pierwszych latach działalności używał pseudonimu „Marek Sienny”, później często podpisywał się J. Czap. Mimo że nie był bezpośrednio zaangażowany w prace redakcyjne nad pismem, był w Instytucie niezwykle ważną postacią. Giedroyc nazywał go swoim „ministrem spraw zagranicznych”, ponieważ Czapski nie tylko doskonale mówił po francusku, niemiecku i rosyjsku, ale także miał ogromny dar zjednywania sobie rozmówców. To dzięki niemu początkujący redaktorzy mogli współpracować z ówczesnym ministrem kultury André Malraux czy z Jamesem Burhamem czy wydawać ich niepublikowane wcześniej po polsku teksty. Cały czas jednak był obecny – z siostrą Marią mieszkali na piętrze domu „Kultury” do końca życia, w niewielkim pokoiku mieszczącym i sypialnię, i pracownię.

POWRÓT DO POCZĄTKU »