VERONIKA DURIN-HORNYIK
Już w 1945 roku Jerzy Giedroyc planował założyć uniwersytet dla młodych Polaków w wyzwolonej Europie, w odpowiedzi na przejście Polski pod wpływy sowieckie. Projekt ten był dla niego równie ważny jak założenie wydawnictwa oraz pisma polityczno-literackiego. W okresie narastających napięć Wschód–Zachód idea szybko przekształciła się w projekt instytucji akademickiej dla wszystkich „młodych zbiegów ze Wschodu”, uciekających przed reżimami komunistycznymi w Europie Środkowo-Wschodniej. Koncepcja została przedstawiona przez Józefa Czapskiego, w obecności Giedroycia, na zaproszenie amerykańskiego intelektualisty Jamesa Burnhama, podczas pierwszego spotkania Kongresu na rzecz Wolności Kultury (Congress for Cultural Freedom, CCF), które odbyło się w Berlinie Zachodnim w czerwcu 1950 roku. Rok później uniwersytet został ostatecznie powołany w Nowym Jorku pod nazwą Free Europe University in Exile, a następnie przeniesiony do Strasburga jako Kolegium Wolnej Europy, obie instytucje działały pod egidą amerykańskiej organizacji National Committee for a Free Europe (NCFE).
Giedroyc i Czapski pragnęli stworzyć „dynamiczne centrum, naprawdę antysowieckie, a nie tylko kulturalne”, otwarte zarówno dla uchodźców rosyjskojęzycznych, jak i dla tych przekraczających żelazną kurtynę. Jednak Kolegium Wolnej Europy — które w czasie swojego istnienia przyjęło około tysiąca studentów na uchodźstwie — nie spełniło ich oczekiwań. Ze względu na żądania władz francuskich do instytucji przyjmowano jedynie uchodźców już osiedlonych na Zachodzie, a dwaj polscy inicjatorzy zostali szybko odsunięci od projektu przez NCFE, ku wyraźnemu żalowi Burnhama. W 1958 roku Kolegium nagle zakończyło działalność i popadło w zapomnienie.
Poza kilkoma artykułami opublikowanymi w „Kulturze” oraz kilkoma wycinkami prasowymi z lat 50. Kolegium Wolnej Europy pozostawało w dużej mierze nieznane aż do lat 2000., kiedy podjęto pierwsze badania naukowe. Wczesne prace koncentrowały się na zaangażowaniu „Kultury” w działalność CCF za pośrednictwem Burnhama, gorącego zwolennika projektu uniwersyteckiego i długoletniego przyjaciela Instytutu Literackiego. Wieloletnie „pomijanie” Kolegium wynikało częściowo z tajemniczego charakteru działalności NCFE - zwłaszcza Radia Wolna Europa (Radio Free Europe) -, organizacji antykomunistycznej działającej w okresie zimnej wojny w celu obalenia reżimów komunistycznych za żelazną kurtyną, częściowo z nieoficjalnych powiązań z CIA.
Otwarcie amerykańskich archiwów na początku lat 2000., uzupełnione zbiorami „Kultury”, pozwoliło odtworzyć historię Kolegium Wolnej Europy i ocenić znaczenie, jakie projekt ten miał początkowo dla Giedroycia. Była to jedyna inicjatywa NCFE, która nie figurowała w jego pierwotnym programie politycznym z 1949 roku. Można więc stwierdzić, że bez Giedroycia Kolegium Wolnej Europy prawdopodobnie nigdy by nie powstało. Nagranie archiwalne zarejestrowane z nim pod koniec jego życia wyraźnie ukazuje rozczarowanie związane z tym projektem, który był mu tak bardzo bliski: https://kulturaparyska.com/pl/collection/media/show/kongres-wolnosci-kultury.
Bibliografia (angielski, francuski, polski)
Durin-Hornyik, Veronika. “Kultura and Its Forgotten University in Exile.” The Exile History Review 2 (2023): 165–187. https://doi.org/10.31743/ehr.16815
Durin-Hornyik, Veronika. “Kultura séduit l’élite américaine (1948–1958).” In Penser la démocratie et agir en exil: Les leçons de Jerzy Giedroyc et de Kultura, 1947–2000, edited by Anna Bernhardt, Anna Ciesielska-Ribard, and Iwona H. Pugacewicz, 305–336. Paris: Association Institut Littéraire Kultura / Centre de civilisation polonaise, Sorbonne Université, 2023. https://kulturaparyska.com/pl/library/show/106463
Durin-Hornyik, Veronika. “Le Collège de l’Europe libre et la préparation de la construction démocratique de l’Europe de l’Est, 1948–1958.” Relations internationales 180, no. 4 (2019): 13–25. https://shs.cairn.info/revue-relations-internationales-2019-4-page-13?lang=fr
Supruniuk, Mirosław A. “Les Polonais au Collège de l’Europe libre de Strasbourg.” In Les exilés polonais en France et la réorganisation pacifique de l’Europe (1940–1989), 215–236. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2017.
Kowalczyk, Andrzej S. Wena do polityki. O Giedroyciu i Mieroszewskim. Warsaw: Więź, 2015.
Smith, Giles Scott. “The Free Europe University in Strasbourg: U.S. State–Private Networks and Academic ‘Rollback’.” Journal of Cold War Studies 16, no. 2 (2014): 77–107. https://doi.org/10.1162/JCWS_a_00452
Durin-Hornyik, Veronika. “The Free Europe University in Exile, Inc. and the Collège de l’Europe libre (1951–1958).” In The Inauguration of ‘Organized Political Warfare’: The Cold War Organizations Sponsored by the National Committee for a Free Europe / Free Europe Committee, edited by Katalin Kádár Lynn, 440–451. Saint Helena: Helena History Press, 2013.
Supruniuk, Mirosław A. Przyjaciele Wolności: Kongres Wolności Kultury i Polacy. Warsaw: DIG, 2008.
Grémion, Pierre. Intelligence de l’anticommunisme: Le Congrès pour la liberté de la culture à Paris (1950–1975). Paris: Fayard, 1995.
