Tekst powstał w ramach praktyk w Instytucie Literackim

Dla Jerzego i Henryka Giedroyciów z pewnością jednymi z najcenniejszych osobistych pamiątek były listy (a raczej niezbyt długie wiadomości, które mogły zmieścić się na karcie pocztowej) wysyłane do nich przez matkę podczas II wojny światowej. Franciszka Giedroyć nie doczekała końca wojny, zginęła w sierpniu 1944 roku podczas powstania warszawskiego, a w archiwum ILK, wśród dokumentów osobistych Jerzego Giedroycia znajduje się m.in., jako jeden z kilku zachowanych listów od niej, ten datowany na 10 stycznia 1941 roku.

Matka pisze w nim, jak wielką radość sprawiły jej wieści od synów: „[…] zakończyłam przyjemnie z tego powodu stary rok”, a składając życzenia noworoczne, dopisuje swoje matczyne marzenie, niby zwyczajne, a tak przejmujące w czasie okrucieństw wojny: „[…] i proszę Boga, by zesłał Wam wszystko najlepsze i byśmy mogli się zobaczyć i uściskać”. (Ten list, jak i pozostałą korespondencję z matką można znaleźć w kopiariuszu (zakładka „Archiwalia na nowo”) – zob. https://kulturaparyska.com/pl/search/result/kopiariusz/23/30). 

Karta pocztowa od Franciszki Giedroyć (z Warszawy) do syna Henryka (w Bukareszcie) z 10 stycznia 1941 roku. Źródło: Archiwum ILK, https://kulturaparyska.com/kopiariusz/sources/zeszyt/strony/dokumenty.html, (poz. 22, 23)

Na kartki z życzeniami adresowane do redakcji „Kultury” oraz imienne do jej twórców, w szczególności do Jerzego Giedroycia i Zofii Hertz, można nierzadko natrafić wśród pokaźnej korespondencji z redakcją, która znajduje się w zasobach archiwum ILK. Wśród nadawców życzeń byli oczywiście m.in. pisarze, publicyści drukujący w „Kulturze” oraz przedstawiciele różnych dziedzin sztuki i nauki. Na przykład Andrzej Wajda i jego żona Krystyna Zachwatowicz śląc życzenia świąteczno-noworoczne na 1999 rok, zapowiadali swój przyjazd do Francji i zaprezentowanie Jerzemu Giedroyciowi i Zofii Hertz „z wielką tremą” filmu Wajdy Pan Tadeusz (będzie miał premierę w tymże roku).   

Na uwagę zasługuje pięknie zaprojektowana i wykonana, na doskonałej jakości papierze kartka z życzeniami świąteczno-noworocznymi z drukarni Stanisława Gliwy. Znajduje się w archiwum „Kultury” jako część korespondencji S. Gliwy z redakcją. Ten ceniony artysta-drukarz (nagradzany m.in. w Polsce, Wielkiej Brytanii, USA, RFN), który po II wojnie światowej osiedlił się z Londynie, zaprojektował m.in. logotyp Instytutu Literackiego, czyli słynną kolumnę jońską, która szybko stała się znakiem rozpoznawczym wydawnictw „Kultury” (więcej na temat biografii Stanisława Gliwy znajduje się w tym miejscu:  https://kulturaparyska.com/pl/people/show/stanislaw-gliwa/biography).   

Kartka świąteczna od Stanisława Gliwy. Źródło: Archiwum ILK.

Kartki świąteczne od przyjaciół domu oraz znajomych były nierzadko dowcipne i dość swobodne w tonie (na przykład kartki od Porfiriona), często też ich nadawcy przywoływali wspólne spotkania i gościnność, której zaznali podczas pobytu w domu twórców „Kultury”. W archiwum zachowały się również kartki tworzone odręcznie na tę szczególną okazję (np. od Czesława Miłosza) albo z różnymi drobnymi dopiskami i rysunkami.

Kartka świąteczna od Porfiriona. Źródło: Archiwum ILK. Sygn. Życz. 1962

Karka z życzeniami. Źródło: Archiwum ILK. Sygn. Życz. 1978

Kartka odręczna autorstwa Czesława Miłosza. Źródło: Archiwum ILK

Interesującym przykładem balansowania między potrzebą zachowania polskości a potrzebą/koniecznością/wolą asymilacji z nową/obcą kulturą polskich emigrantów są listy Juliusza Mieroszewskiego do Zofii Hertz. Oprócz rozliczeń i spraw finansowych (czym zajmowała się w „Kulturze” właśnie Zofia) Mieroszewski na przełomie starego i nowego roku składał corocznie życzenia świąteczne, a także opisywał, jak spędził święta i (oczywiście!) co znajdowało się na jego wigilijnym (angielskim) stole. Kultywowanie polskiej tradycji (barszcz, grzyby, ryby) mieszało się się z nową tradycją anglosaską (indyk), co zapewne było udziałem wielu polskich emigrantów powojennych (jak i dzisiejszych).     

List Juliusza Mieroszewskiego do Zofii Hertz. Źródło: Archiwum ILK 

List Juliusza Mieroszewskiego do Zofii Hertz. Źródło: Archiwum ILK

W archiwum „Kultury” znajduje się również osobny zbiór świąteczno-noworocznych życzeń (głównie od czytelników, dalszych znajomych i instytucji), począwszy od pierwszych lat powojennych aż do zakończenia działalności Instytutu w jego pierwotnej, założycielskiej formie wraz ze śmiercią Zofii Hertz w 2003 roku. Zwróciłam uwagę na corocznie wysyłane kartki od dzieci ze szkółki polskiej w Paryżu, na których każdego roku podpisywało się mniej dzieci – od kilkunastu w pierwszych latach po wojnie do zaledwie kilku w późniejszych, co uwidacznia, że liczba uczniów szkoły/później szkółki polskiej w Paryżu systematycznie malała. Dlaczego, to zapewne materiał na osobne rozważania.

Nie mniej istotne są życzenia od „zwykłych” czytelników (te dowody pamięci i sympatii wskazują (pośrednio), jak ważną rolę odgrywała „Kultura” w życiu wielu „zwykłych” Polaków w kraju i na emigracji). Kartki pochodziły z różnych zakątków świata, najwięcej (choć nie tylko) z Francji, Polski, Wielkiej Brytanii czy USA – rzadkością nie były pocztówki z Argentyny, Brazylii, Meksyku albo krajów Afryki.

Kartka z życzeniami z Nairobi. Źródło: Archiwum ILK.         

Z lektury życzeń można wnioskować, że ich nadawcy, mam tu na myśli „zwykłych” czytelników „Kultury”, nierzadko czuli szczególny rodzaj więzi, w pewnym sensie przyjacielsko-intelektualnej, która musiała zrodzić się podczas lektury pisma. Zresztą często przy okazji wypisywania życzeń bożonarodzeniowo-noworocznych czytelnicy prosili
o przedłużenie prenumeraty na kolejny rok… albo było raczej odwrotnie: przedłużając prenumeratę czuli jednocześnie potrzebę złożenia osobistych życzeń, napisania kilku ciepłych słów od siebie, wyrażenia szacunku i podziękowania redaktorowi naczelnemu Jerzemu Giedroyciowi i pozostałym osobom z redakcji za ich wieloletnią, wytrwałą, a bardzo potrzebną pracę/misję. W niektórych kartkach/listach zachował się kawałek opłatka sprzed kilkudziesięciu lat, co za każdym razem, gdy go znajdowałam, wywoływało we mnie niemałe wzruszenie.

Kartka z życzeniami z opłatkiem. Źródło: Archiwum ILK

Kartka z życzeniami od czytelników.

Nie każda pocztówka z życzeniami zachowała się w archiwum w stanie nienaruszonym. Bynajmniej to nie sprawka myszy ani moli książkowych, które dorwały się do zasobów archiwum. Zygmunt Hertz oraz wielki przyjaciel Giedroycia i Hertza Norbert Żaba (szwedzki korespondent „Kultury”) zbierali znaczki, którymi często się wymieniali. Z ich wzajemnej korespondencji można się dowiedzieć, że Norbert Żaba nierzadko prosił Hertza, by odkładał dla niego co ciekawsze okazy filatelistyczne…i tak oto niektóre kartki świąteczne mają oderwane rogi w miejscu przeznaczonym na znaczek.

Kartka z życzeniami adresowana do Zygmunta Hertza.